Cây điều là một trong những cây trồng mũi nhọn của tỉnh Bình Định. UBND tỉnh đặt ra chỉ tiêu đến năm 2010 tăng diện tích cây điều lên 20.000 hécta. Thế nhưng, thời điểm này năm nay, diện tích điều ở Bình Định đã giảm 1.000 ha so với năm 2007, và có xu hướng tiếp tục giảm.

Huyện vùng cao Vĩnh Thạnh là một trong những địa phương nghèo của tỉnh Bình Định. Đây là huyện có diện tích cây điều lớn của tỉnh với hơn 2500 hécta. Vườn điều đầu tiên chúng tôi có mặt là của gia đình ông Đinh Hloi ở xã Vĩnh Thuận, một xã tái định cư mới được thành lập năm 2006. Hiện ông đang trồng 2 hecta điều tại 2 xã Vĩnh Thuận và Vĩnh Sơn, nơi có công trình hồ thủy điện Định Bình. Nhìn vào vườn điều mà không ai nhận ra đó là cây điều, bởi cỏ dại mọc um tùm, góc này một cây, góc kia một cây không theo hàng lối. Chuẩn bị đến mùa thu hoạch mà trên cây chỉ được vài quả lèo tèo. Được biết, năm 2002, UBND tỉnh Bình Định hỗ trợ gia đình ông 2.200 cây điều, đồng thời hướng dẫn quy trình kỹ thuật như: khoảng cách mỗi cây, cách chăm sóc bón phân… Nhưng do trồng không đúng quy cách và sâu bệnh phá hoại nên hiệu quả không cao, dần dần gia đình ông cũng nản không chăm sóc nữa, thậm chí chặt phá để chuyển sang loại cây trồng khác. Ông Hloi cho biết: "Năm nay thu ít, không có trái nữa chứ, thưa quá, nó rụng hết đâu có đậu, chắc bị sâu bệnh gì đấy, do mình không mua thuốc chữa bệnh cho nó, giờ vậy chứ biết sao. Mà trên kia tôi đá phá dần rồi, nay mai phá hết làm ngô lai, đậu."
Gia đình ông Đinh Hloi chỉ là một trong số những hộ trồng điều ở Vĩnh Thạnh lâm vào tình cảnh như vậy và hiện nay các địa phương khác cũng trong tình trạng tương tự. Theo lý giải của các hộ trồng điều, những năm gần đây do thời tiết không thuận lợi, sâu bệnh nhiều nên cây cây điều ít quả, năng suất thấp. 1 ha điều chỉ cho năng suất khoảng 4 tạ hạt, với giá bán từ 10.000 đến 15.000 đồng/kg điều nhân thì 1 ha điều chỉ thu được từ 4 triệu đến 6 triệu đồng, trừ chi phí phân bón, công chăm sóc thì còn lại chẳng mấy đồng. Vì vậy, bà con cứ chặt phá dần chuyển sang trồng ngô, đậu xanh…

Cũng như Vĩnh Thạnh, ở huyện Phù Mỹ tình trạng nông dân phá bỏ cây điều chuyển sang cây trồng khác diễn ra khá phổ biến. Toàn huyện chỉ còn 2.300 ha, giảm 500 ha so với năm 2007 và tình trạng này đang xảy ra ở hầu hết các địa phương khác như Phù Cát, Hoài Ân... Chúng tôi có mặt tại nhà ông Huỳnh Văn Trung ở huyện Phù Cát, gia đình có thâm niên hơn 20 năm trồng điều và đã khá thành công với cây trồng này. Hiện gia đình ông đang có gần 9 ha với 1.000 cây điều, trong đó 700 cây đang cho quả. Vườn điều của gia đình ông có năng suất bình quân 1,2 tấn/ha, mỗi năm thu hoạch khoảng 10 đến 12 tấn, doanh thu từ 120 đến 150 triệu đồng. Tuy nhiên, đây chỉ là một trong số ít những hộ trồng điều cho năng suất cao không chỉ ở huyện Phù Cát mà cả tỉnh Bình Định. Ông Huỳnh Văn Trung lý giải như sau: "Nói chung tôi cũng làm, nắm bắt được qua sách vở, báo chí từ những nhà khoa học, từ đó rút kinh nghiệm về ứng dụng thực tế, từ đó mình có chăm sóc thì nó mang lại hiệu quả kinh tế cho gia đình. Nhiều năm cây điều trượt giá nên những hộ theo cây điều cũng không hiệu quả gì, bởi người ta đã không thâm canh được thì tất nhiên từ đó nó mất hiệu quả dần, đó là một yếu tố chính. Nói thực nếu như mà trồng theo quy trình không có thâm canh mà quản canh, đến đâu hay đến đó thì không tồn tại được, vì mình làm cỏ chăm sóc, đầu tư thì nó mới có năng suất".

Qua tìm hiểu có thể chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến năng suất điều không cao như sau:

1. Phần lớn diện tích điều đang được trồng trên loại đất đã trồng rừng và cây nguyên liệu nên chất đất không còn nhiều. Sau khi thu hoạch cây điều thường bị bỏ khô, không được tưới từ tháng 3 đến hết tháng 9 do không có nước. Đất đồi gò lại không được tưới nên cây điều không thể phát triển tốt.

2. Phần lớn diện tích điều không được bón phân theo đúng quy trình kỹ thuật.

3. Điều trồng dầy, mật độ sâu bệnh cao, nhưng nông dân không có máy phun thuốc trừ sâu loại lớn mà toàn sử dụng bình phun dành cho lúa nên không diệt trừ hết sâu bệnh.

4. Số diện tích điều trước đây thường là giống điều hạt, năng suất không cao bằng điều ghép.

5. Mật độ trồng quá dầy so với quy định của cây điều.

Ông Hồ Ngọc Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Bình Định cho biết: "Hiện nay ngành nông nghiệp giao cho phòng kỹ thuật làm việc lại với các huyện, trên cơ sở đó có đề xuất phù hợp. Trước hết giao cho đoàn thiết kế nông lâm nghiệp quy hoạch, điều chỉnh lại vùng sản xuất điều Bình Định cho phù hợp. Trên cơ sở đó, nếu vùng nào điều kiện đất đai không hiệu quả thì chuyển sang cây trồng khác. Còn những vùng trong mùa hè nắng nóng kéo dài nhưng vẫn có tưới nước thì vẫn tiếp tục duy trì. Nếu mà xác định cây điều vẫn là cây kinh tế, cây chiến lược mà nông dân họ chấp nhận đầu tư theo đúng quy trình thì năng suất điều Bình Định cũng không phải là thấp".

Xác định điều là cây trồng chiến lược, Bình Định cần phải làm nhiều hơn nữa, trong đó quan trọng nhất là tập huấn và hướng dẫn cho nông dân kỹ thuật trồng và chăm sóc cây điều.